بیشتر مردم صربستان را تنها به عنوان کشور ترانزیت در راه رسیدن به کشورهای مقصد در اروپای غربی می‌بینند. اما قانون صربستان «ترانزیت از خاک کشور» را در صورتی که بدون سند سفر و ویزای معتبر انجام شود به رسمیت نمی‌شناسد. این یعنی اگر به طور غیرقانونی وارد خاک صربستان شوید و/یا بدون درخواست پناهندگی به طور غیرقانونی در خاک صربستان بمانید، ممکن است با عواقب قانونی روبه‌رو شوید که می‌تواند به بازداشت یا حبس منجر شود. همچنین دامنهٔ حقوق کسانی که «از کشور عبور می‌کنند» در مقایسه با پناهجویان بسیار کمتر است.
قانون صربستان ورود غیرقانونی و اقامت غیرقانونی را تخلف می‌شمارد، یعنی ممکن است شما را به محکمهٔ تخلفات ببرند و تا ۶۰ روز حبس بدهند. علاوه بر این، اگر پولیس شما را بگیرد، ممکن است تا ۱۸۰ روز در یکی از مراکز بازداشت صربستان بازداشت شوید. معلومات بیشتر دربارهٔ بازداشت در صربستان در فصل بعدی آمده است.
اگر در صربستان درخواست پناهندگی ندهید، حقوق و امکانات شما بسیار محدود خواهد بود.
دسترسی به کمپ‌های رسمی
قانون صربستان حق اسکان را تنها برای پناهجویان تضمین می‌کند، اما در عمل کمیساریای پناهندگان و مهاجرت به افراد دیگر هم اجازهٔ ورود به کمپ‌ها را می‌دهد. با این حال، این رویه تنها به کمپ‌های معینی محدود است و هیچ تضمینی وجود ندارد که چه مدت می‌توانید بمانید یا اصلاً اجازهٔ ماندن در کمپ را بگیرید. در عمل، کمپ‌های پرشوو و پرینتسیپوواتس مردان مجرد را می‌پذیرند و کمپ بویانوواتس خانواده‌ها و افراد زیر سن بدون همراه را. کمپ اوبرنوواتس تنها پناهجویان را می‌پذیرد، یعنی به این کمپ راه داده نمی‌شوید مگر اینکه پولیس شما را به آنجا معرفی کند. کمپی در ورانیه هم وجود دارد، اما تنها پناهندگان اوکراین را می‌پذیرد.
همهٔ این کمپ‌ها «کمپ باز» هستند، یعنی می‌توانید هر وقت بخواهید کمپ را ترک کنید و هیچ محدودیتی برای رفت‌وآمد وجود ندارد.
موقعیت این کمپ‌ها را در زیر می‌یابید:
• کمپ پرشوو: https://maps.app.goo.gl/N6wqUxwVxExQbCPS8
• کمپ بویانوواتس: https://maps.app.goo.gl/RKY3Y3cRyN4JE4X3A
• کمپ پرینتسیپوواتس: https://maps.app.goo.gl/QD96JcN3xZj2cDfo8
• کمپ اوبرنوواتس: https://maps.app.goo.gl/mQDZzqrEqLCxCjzd6
اگر اجازهٔ ورود به کمپ را بگیرید، مدیریت کمپ چیزی را به شما می‌دهد که «کارت کمپ» نامیده می‌شود، اما لطفاً توجه کنید که این سند رسمی نیست و داشتن آن هیچ حقی برای شما تضمین نمی‌کند. «کارت کمپ» کارتی سیاه و سفید با عکس و معلومات شخصی شماست و هدف آن تنها آسان کردن توزیع غذا و امور لوژستیکی داخلی کمپ است. نهادهای دیگر دولتی مانند پولیس یا شفاخانه‌ها این کارت را سند رسمی نمی‌شناسند، یعنی حتی با داشتن این کارت ممکن است بازداشت شوید یا جریمهٔ اقامت غیرقانونی بپردازید.
خدمات صحی محدود است
اما اینکه به شما اجازهٔ ورود به کمپ داده شود به این معنی نیست که به همهٔ خدمات و حقوق دسترسی دارید، چون برخی از آن‌ها تنها برای پناهجویان است. مهم‌ترین مسئله این است که کسانی که به عنوان پناهجو ثبت‌نام نکرده‌اند حق خدمات صحی کامل ندارند و تنها حق کمک صحی فوری دارند.
کمک صحی فوری تنها در مراکز اضطراری (Urgentni centar) و تنها در صورتی ارائه می‌شود که وضعیت تهدیدکنندهٔ حیات باشد. داکتر کشیک در لحظهٔ رسیدن شما به مرکز اضطراری تشخیص می‌دهد که آیا وضعیت شما تهدیدکنندهٔ حیات است و آیا درمان می‌شوید یا نه.
موقعیت برخی* از مراکز اضطراری در زیر آمده است:
• در بلگراد: https://maps.app.goo.gl/nJjoNkFSoRKSpHtz5
• در پیروت (نزدیک‌ترین به مرز بلغارستان): https://maps.app.goo.gl/kgN5iuhekGu4uMcR9
• در لسکوواتس (نزدیک‌ترین به مرز مقدونیه): https://maps.app.goo.gl/ncoeDPaGbGbpx1B99
• در نیش (نزدیک مرز بلغارستان و مقدونیه)، یکی از بزرگ‌ترین شفاخانه‌های کشور: https://maps.app.goo.gl/VYc7ZCjMuo7urBT98
• در سوبوتیتسا (نزدیک مرز مجارستان): https://maps.app.goo.gl/v2DyNSezibEuVQqk9
• در سریمسکا میتروویتسا (نزدیک مرز کرواسی و بوسنی و هرزگوین): https://maps.app.goo.gl/n1nqtjrfREZXNXwX7
مراکز اضطراری تنها در شهرهای بزرگ وجود دارند و بخشی از شفاخانه‌های کاملاً فعال هستند. فهرست بالا تنها برخی از آن‌ها را نشان می‌دهد، یعنی آن‌هایی که در مسیرها و مکان‌های معمول مسیر پناهندگی بالکان قرار دارند. اما می‌توانید نزدیک‌ترین شفاخانه را در نقشهٔ گوگل با نوشتن کلمهٔ «Hospital (Bolnica)» هم جستجو کنید. مراکز صحی به نام «مرکز صحی اولیه (Dom zdravlja)» مرکز اضطراری ندارند و برای ارائهٔ کمک صحی فوری مجهز نیستند، بنابراین در چنین مراکزی کمک طبی دریافت نمی‌کنید.
اگر شما یا شخص دیگری به کمک صحی فوری نیاز دارید، می‌توانید با امبولانس به شماره 194 هم زنگ بزنید که شبانه‌روزی در دسترس است. اما بدانید که عرادهٔ امبولانس تنها در موارد بسیار استثنایی به محل می‌آید، پس نباید به آن تکیه کنید و در صورت امکان باید خودتان مستقیم به مرکز اضطراری بروید.
خدمات صحی محدود در کمپ‌های رسمی هم ارائه می‌شود، چون داکتر برخی از کمپ‌ها را هفتگی می‌بیند. اما این داکتر معمولاً داکتر عمومی است و امکانات تشخیصی بسیار محدودی دارد که اجازهٔ درمان مناسب نمی‌دهد. به همین دلیل «داکتر کمپ» احتمالاً تنها می‌تواند مسکن یا ویتامین برای سرماخوردگی یا آنفلوانزا بدهد. اما «داکتر کمپ» نمی‌تواند شما را برای درمان یا معاینات بیشتر به شفاخانه ارجاع دهد، مگر اینکه پناهجو باشید یا وضعیت فوری باشد (زندگی‌تان در خطر باشد).
سکونتگاه‌های غیررسمی، خانه‌های اشغال‌شده و «جنگل»
بسیاری از مردم در صربستان در سکونتگاه‌های غیررسمی زندگی می‌کنند که در جنگل‌ها یا ساختمان‌های متروکه نزدیک بلگراد یا مرزهای شمالی شکل می‌گیرند. این مکان‌ها را خانه‌های اشغال‌شده یا «جنگل» هم می‌گویند. این مکان‌ها غالباً توسط قاچاقچیان و همکارانشان اداره می‌شوند. مردم این مکان‌ها را انتخاب می‌کنند چون امید دارند هرچه زودتر سفر را به سوی کشور مقصد ادامه دهند و ترجیح می‌دهند نزدیک مرزهای شمالی بمانند. کسانی که در این مکان‌ها زندگی می‌کنند به کمک بسیار محدودی دسترسی دارند و غالباً در شرایط بسیار بدی می‌مانند (بهداشت بد، نبود آب لوله‌کشی، نبود گرمایش، غذای و آب محدود و غیره). همچنین کسانی که در این مکان‌ها می‌مانند برای نهادها و سازمان‌های دولتی دیده نمی‌شوند و این آن‌ها را آسیب‌پذیر می‌کند؛ ممکن است قربانی استثمار و حتی قاچاق انسان شوند.
اگر شما یا کسی که می‌شناسید در صربستان قربانی قاچاق انسان است، باید با مرکز ملی حمایت از قربانیان به شمارهٔ 0038163610590 یا 0800100388 تماس بگیرید (هر دو شماره شبانه‌روزی در دسترس‌اند). آن‌ها می‌توانند برای قربانیان قاچاق انسان اسکان امن و شکل‌های دیگر حمایت را فراهم کنند.
همچنین بدانید که پولیس صربستان همیشه از موقعیت این مکان‌ها آگاه است و افسران پولیس غالباً در عملیات‌های مختلف پولیس به این سکونتگاه‌های غیررسمی سر می‌زنند و آن‌ها را تخریب می‌کنند. کسانی که در جریان عملیات‌های پولیس گرفته شوند به کمپ‌های رسمی پرشوو و بویانوواتس برده می‌شوند یا به مرکز بازداشت یا به محکمهٔ تخلفات برده شده و برای اقامت غیرقانونی جریمه می‌شوند. در ماه‌های اخیر، پولیس صربستان رویه‌ای را آغاز کرده که افراد را چند ساعت (یا حتی چند روز) در ادارهٔ پولیس نگه می‌دارد و بعد به محل بعدی می‌برد.
و آخرین نکته: اگر در صربستان بدون سند بمانید، خطر بیشتر است که پولیس شما را به مقدونیه شمالی یا بلغارستان بازگرداند. بازگرداندن اجباری غیرقانونی است و غالباً بدون هیچ اثر و مدرکی انجام می‌شود. بسیاری از مردم گزارش داده‌اند که پولیس صربستان آن‌ها را به مقدونیه شمالی یا بلغارستان بازگردانده است. در برخی موارد، مردم روزها یا هفته‌ها در کمپ‌ها یا سکونتگاه‌های غیررسمی مانده بودند و بعد بازگردانده شدند. تنها راه محافظت از خودتان این است که در صربستان درخواست پناهندگی بدهید